اخذ مجوز ها

اخذ مجوزها
(ISBN) شابک یا شماره استاندارد بین المللی کتاب
(International standard book number)
یکی از مراحلی که ناشرین باید برای چاپ کتاب انجام دهند، اخذ مجوزهای مختلف برای چاپ کتاب است که از نهادهای مربوطه دریافت می شود. برای هر کتاب سه مجوز دریافت می شود:
_ شابک (شماره استاندارد بین المللی کتاب)
_ فیپا (فهرست نویسی پیش از انتشار)
_ فرم (مجوز) قبل از چاپ
شابک یک سیستم بین المللی برای شماره گذاری کتاب ها است که در آن هر کتاب شماره خاص خود را دارد. شابک یک رمز عددی است که از ۱۳ رقم تشکیل شده است. رقم های شابک در چند گروه قرار داده می شود و هر گروه مفهوم خاص خود را دارد. یک گروه از رقم ها معرف زبان و منطقه جغرافیایی است. برای مثال صفر نمایانگر کشورهای انگلیسی زبان (مثل امریکا، استرالیا، بریتانیا، کانادا) و ۹۶۴ شماره یا شناسه ملی ایران است. گروه دیگر از رقم ها، شناسه ناشر است که بر اساس میزان و حجم انتشار کتاب در آن ممکن است یک عدد یک رقمی یا چند رقمی باشد. گروه دیگر، شماره شناسه کتاب نزد ناشر است؛ و یک گروه دیگر از رقم ها، برای آزمایش درستی شبکه شابک است که رقم تصحیح یا وارسی نام دارد و با یک الگوریتم ساده به دست می آید.
شابک برای ثبت کتاب ها در کتابخانه های بین المللی و نیز برای سفارش دادن به کار می رود. در واقع شماره شابک به عنوان شناسنامه ی کتاب است. شماره شابک به صورت یک بارکد پشت جلد کتاب چاپ می شود و از آن برای کنترل خودکار استفاده می شود.در کتابخانه ها نیز از بارکد برای شناسایی کتاب ها و دسترسی راحت به مشخصات آن ها استفاده می شود.
یک نکته قابل توجه درباره شابک کتاب این است که وقتی ناشر اقدام به چاپ مجدد کتاب می نماید نیازی به اخذ شابک جدید نیست. اما اگر ویرایشی صورت بگیرد که متن کتاب یا شناسنامه آن تغییر کند نیاز است که شابک جدیدی دریافت شود. همچنین تغییر قیمت کتاب نیز نیاز به دریافت شابک دیگر ندارد. زمانی که یک اثری به چاپ می رسد که دارای چندین جلد است، نیاز است که یک شابک برای کل جلدهای آن در نظر گرفته شود و علاوه بر آن برای تک تک جلد ها نیز شابک گرفته شود. اگر یک کتابی قبلا توسط یک انتشارات به چاپ برسد و نویسنده تصمیم به این داشته باشد که تیراژهای بعدی را به انتشارات دیگری برساند،باید شابک جدید اخذ شود.
برای دریافت شماره شابک باید به اداره شابک (واقع در خانه کتاب) مراجعه شود که از وظایف ناشر کتاب است.

اخذ فیپا کتاب

فیپا ساخته شده از حروف ابتدایی عبارت “فهرست نویسی پیش از انتشار” است. به این معنا که فیپا فهرست نویسی توصیفی و تحلیلی کتاب پیش از انتشار و درج آن در صفحه حقوقی یا صفحه شناسنامه همان کتاب است.
به این معنا که تهیه اطلاعات کتاب شناختی لازم برای شناسایی و استفاده مجدد از یک کتاب بر مبنای قوانین و استانداردهای بین المللی را فیپا می گویند. در فیپا اطلاعاتی مانند اطلاعات نویسنده و کتاب که در بایگانی اداره اسناد ثبت می شود و شماره هایی مانند شماره کتاب شناسی ملی، رده بندی دیویی و رده بندی کنگره نیز برای کتاب چاپ می شود.
حال لازم است به توضیحاتی درباره فهرست نویسی بپردازیم تا مفهوم فیپا را بهتر درک کنیم.
فهرست نویسی فرآیندی است که برای آماده سازی یک کتاب یا یک مجموعه مکتوب انجام می شود تا دستیابی سریع و درست به آن کتاب یا مجموعه را میسر و ممکن سازد.
اگر بخواهیم درباره اهداف فهرست نویسی بحث کنیم مهمترین آن را برقراری نظم در کتاب به حساب می آوریم. نظم حاصل از فهرست نویسی به کتابدار و مراجعه کننده کمک می کند تا به راحتی کتاب مورد نظر خود را از میان انبوه کتاب های موجود در کتابخانه پیدا کنند. هر چند که در کتابخانه ها سعی بر آن است که کتاب های هم موضوع در مکان های مشابه باشند. از دیگر مزایای آن می توان به کاهش هزینه های ناشی از فهرست نویسی در کتابخانه ها و مراکز اطلاعاتی کشور، یک دستی در اطلاعات کتاب شناختی فهرست های کتابخانه های سراسر کشور و تسریع در پخش اطلاعات مربوط به انتشار یک اثر با جلوگیری از تکرار کار در سطح شبکه های ملی و بین المللی و در نهایت صرفه جویی در بودجه اشاره کرد. یکی دیگر از اهمیت های مهم فیپا سهولت در ایجاد شبکه های اطلاعاتی و سرعت بخشیدن به سرعت گردش اطلاعات می باشد.
حال سوال پیش می آید که ناشر برای اخذ فیپا باید از چه طریقی اقدام نماید؟
از آن جایی که اخذ فیپا بر اساس اصول و قواعد خاصی می باشد تنها در سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران انجام می شود. هرچند که امروزه انجام آن از طریق اینترنت نیز امکان پذیر می باشد. متقاضیان دریافت فیپا می توانند از طریق مراجعه به سایت سازمان اسناد و کتابخانه ملی و انجام مراحل و پر کردن فرم های لازم آن را اخذ کنند.
در ادامه مواردی را ذکر میکنیم که اگر در چاپ مجدد یک کتاب تغییر کنند باید فیپای جدید اخذ گردد:
الف) اگر عنوان کتاب تغییر کند.
ب) اگر در چاپ جدید یک اثر مترجم تغییر کند یا به گروه مترجمان، عضوی اضافه گردد.
ج) اگر صاحب اثر تصمیم بگیرد کتاب را در نشر جدیدی چاپ کند.
د) اگر تعداد صفحات کتاب تغییر کند.
ه) اگر قطع کتاب تغییر کند.
و) اگر از چاپ دوم به بعد کتاب ویرایش شود و متن آن تغییر کند.

مجوز قبل از چاپ

دریافت این مجوز نیز مانند سایرین بر عهده ناشر است. نهادی که این مجوز را صادر می کند وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی می باشد. در فرمی که باید توسط این نهاد تائید شود اطلاعاتی کلی مانند عنوان کتاب، مولف، مترجم، مصحح و ناشر ذکر می گردد. همچنین مشخصاتی از کتاب مانند تعداد صفحات، قطع، تیراژ، نوبت چاپ، شماره شابک، رده دیویی، چاپخانه و صحافی ذکر می گردد. ناشر کتاب را در حالتی که کاملا تکمیل شده و برابر نسخه نهایی است به همراه فرم تکمیل شده در اختیار وزارت ارشاد قرار می دهد و وزارتخانه پس از بررسی در صورتی که بدون اشکال باشد آن را تائید می نماید. اگر در کتاب به نکته ای برخورد کند که نیاز به اصلاح داشته باشد برای ناشر ذکر می کند و ناشر موظف است آن را اصلاح کرده و سپس برای اخذ مجوز ارسال کند. همان گونه که عنوان شد ناشر موظف است نسخه نهایی را برای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ارسال کند. در صورتی که بعد از اخذ مجوز اصلاحی در متن یا طرح جلد کتاب ایجاد شود مجوز باطل است و ناشر موظف است برای اخذ مجوز جدید اقدام کند.
در گذشته در اغلب موارد کتاب به صورت پرینت گرفته و حضوری به وزارتخانه تحویل داده می شد. در این حالت علاوه بر زمان زیادی که برای مراجعه حضوری تلف می شد، برای وزارت فرهنگ و ارشاد نیز بررسی و نگهداری از انبوه کتاب ها مشکل بود. امروزه فرم مربوطه و فایل پی دی اف کتاب را، ار حجم مناسب به صورت اینترنتی برای وزارتخانه ارسال می کنند. در این شیوه در زمان و انرژی و هزینه صرفه جویی می گردد. حال آن که بررسی کتاب ها نیز آسان تر خواهد بود. البته در هر دو شیوه دریافت مجوز به صورت حضوری است و فقط در نحوه ارسال کتاب تفاوت وجود دارد.
یک حالت دیگر برای اخذ این مجوز وجود دارد. در برخی موارد در صورتی که ناشر تمایل داشته باشد، وزارت خانه به جای فرم قبل از چاپ، برگه اصلاعات کتاب را در اختیار ناشر قرار می دهد و ناشر موظف به تکمیل آن است. ناشر پس از تکمیل فرم آن را به وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامی تحویل می دهد و وزارتخانه بلافاصله آن را مهر و امضا می کند و تحویل ناشر می دهد. در این صورت کتاب به صورت جزئی مورد بررسی قرار نمی گیرد اما تمام مسئولیت ها و عواقب بعد از چاپ کتاب بر عهده ناشر است. این فرم حاوی اصلاعاتی مثل عنوان کتاب، عنوان کتاب به زبان اصلی، شماره پروانه نشر کتاب، ناشر کتاب، نوع اثر (این که تالیف، ترجمه، گرد آوری یا … است)، زبان کتاب، مشخصات کتاب ، عنوان نویسندگان و … است. در تکمیل این فرم نیز ناشر تعهد می دهد که در صورتی که تغییر یا اصلاحی در متن کتاب یا طرح روی جلد آن صورت داد، به اخذ مجوز جدید اقدام نماید.
مجوز اعلام وصول

آخرین مجوزی که برای کتاب باید اتخاذ شود برگه اعلام وصول است. این برگه بعد از چاپ کتاب، جهت توزیع و فروش به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تحویل داده می شود. همان طور که بیان شد قبل از چاپ کتاب سایر مجوزها دریافت شده است و رسیدن به این مرحله به این معنی است که ۳ مجوز قبلی اتخاذ شده است. تحویل این فرم به این هدف انجام می شود که به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اعلام گردد که کتاب چاپ شده و آماده ی فروش و توزیع است. دریافت این مجوز به این صورت است که ناشر فرم را تکمیل کرده و به همراه چند نسخه از کتاب به وزارتخانه تحویل می دهد و آن ها پس از بررسی های لازم فرم را تائید می کنند. تحویل نسخه های کتاب به انتشارات واسپاری نام دارد. به ازای هر هزار کتابی که قرار است چاپ شود باید دو نسخه از کتاب را به وزارت خانه تحویل داد. حداکثر تعداد ده کتاب است. یعنی به ازای پنج هزار تیراژ و بالاتر همان ده نسخه تحویل داده می شود.
اطلاعاتی که درون فرم تکمیل می شوند شامل موارد زیر است:
الف) باید اطلاعات کلی کتاب مانند عنوان کتاب، زبان کتاب، نام نویسنده یا مترجم، شابک، حروفچینی، صحافی و … درون فرم تکمیل گردند.
ب) همان گونه که در قبل توضیح داده شده بود، نوشته ها انواع مختلفی دارند. مثل آثار تالیفی، ترجمه، گردآوری و … . باید نوع اثر در این فرم مشخص گردد.
پ) اطلاعاتی مانند نوبت چاپ، تعداد صفحات کتاب، قطع کتاب، شمارگان و قیمت کتاب نیز درون این فرم گنجانده می شوند.
ت) مشخص است که کتاب ها موضوعات مختلفی دارند. باید موضوع کتاب مشخص شود. مثلا این که موضوع آن فلسفه یا هنر یا جغرافی یا … است. و برای مثال اگر هنر است در کدام دسته می گنجد. مثلا موضوعات هنری شامل عکس و نقاشی، موسیقی و سینما، معماری و شهر سازی و … هستند.
نکته قابل توجه در زمینه اخذ برگه اعلام وصول این است که در تکمیل و تحویل اطلاعات باید نهایت دقت انجام گردد. چنان چه ناشر پس از ارسال فرم تصمیم بر تغییر یکی از موارد فوق بگیرد، فرم تحویل داده شده باطل است و قابلیت ویرایش ندارد. همچنین درصورتی که پس از گذشت ۲ ماه از تاریخ ثبت اعلام وصول رسانه در سامانه ، اصل نشریه به واحد اعلام وصول اداره کل مطبوعات و خبرگزاری های داخلی در هر استان ارسال نشود ، آن اعلام وصول به حالت “عدم دریافت نسخه چاپی” تغییر وضعیت داده و بررسی آن پس از رسیدن نسخه چاپی ، دیگر مقدور نمی باشد و صاحب امتیاز و چاپخانه برای آن شماره از نشریه نیازمند ثبت مجدد اطلاعات اعلام وصول می باشند. بنابراین باید هماهنگی لازم بین انجام مراحل مختلف آن انجام گردد تا مشکلی ایجاد نشود. اگر ناشری اقدام به اخذ برگه اعلام وصول نماید و به هر دلیلی فرم توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تائید نشود، به این معنی است که فرم مجوز دریافت نکرده است و در صورتی که مراحل نهایی چاپ و توزیع را انجام داده باشد دچار مشکل خواهد شد و برخورد قانونی با وی صورت خواهد گرفت. بنابراین ناشر باید قبل از انجام مراحل نهایی از تائید فرم اعلام وصول خود مطمئن گردد.