تایپ و ویراستاری

تایپ متن کتاب

اهمیت فونت و نگارش متن کتاب اگر بیشتر از محتوای آن نباشد کمتر نیست. چرا که گاهی کتابی از محتوای بسیار جالب و مهمی برخوردار است اما به خاطر نامناسب بودن فونت، اندازه حروف و عدم رعایت اصول نگراشی چشم و ذهن خواننده را خسته می کند و او را از ادامه دادن باز می دارد. بنابراین گاهی به محتوای مناسب به خاطر تایپ و فونت غلط توجه نمی شود.
بنابراین در این مطلب به اصول و فنون فنی تایپ متن کتاب می پردازیم. اگر اولین قدم به درستی طی شود قدم های بعدی هموارتر خواهند شد و در نهایت اثر به دست آمده از هر لحاظ مناسب خواهد بود.
قبل از هرچیز لازم به ذکر است که اصول تایپ متن کتاب با تایپ عمومی متفاوت است و روش های مخصوص به خود را دارد. بنابراین به نویسندگان محترم توصیه می شود که کتاب خود را به صورت دست نوشته به انتشارات مورد نظر تحویل دهند و این مرحله را نیز به آن ها بسپارند. این کار سه مزیت دارد:
• انتشارات این کار را برای نویسنده بسیار مقرون به صرفه تر انجام خواهد داد.
•• تایپ متن توسط افراد آشنا به اصول انجام می شود. پس غلط های تایپی و نگارشی کمتری خواهد داشت.
•••ویرایش و صفحه بندی کتاب آسانتر خواهد بود و در وقت و انرژی صرفه جویی خواهد شد.
هر صفحه استاندارد کتاب شامل ۲۵۰ کلمه می باشد. یعنی ۱۸ خط با فونت ۱۴ یا ۲۰ خط با فونت ۱۶. ضمن این که سر فصل ها، پاورقی ها و نکات مهم از اصول دیگری پیروی می کنند که در آینده به آن ها خواهیم پرداخت.
فونت کتاب باید با توجه به محتوا و مخاطب آن انتخاب شود. یک کتاب با موضوع کودک و نوجوان نمی تواند شبیه کتابی با موضوعات علمی باشد! ظاهر کتاب باید به گونه ای باشد که مخاطب خود را جذب کند و این فرصت را به او بدهد که از محتوای آن استفاده کند. چون همانطور که عنوان شد گاهی محتوای کتاب به خاطر ظاهر نامناسب آن مهجور واقع می شود!

البته انتخاب فونت متن کتاب با توجه به نظر طراح گرافیکی انتخاب می شود اما معمولا در کتاب هایی با موضوعات جدی و تئوری مثل متون علمی و دانشگاهی فونت لوتوس، بدر و … ، برای کتاب های رمان و داستان میترا، نازنین و … و برای کتاب های کودک و نوجوان فونت رویا مناسب هستند.
اصول دیگری مثل شماره گذاری صفحات، ذکر پاورقی، تیترها، تصاویر، جداول و … وجود دارند که در حیطه صفحه آرایی قرار می گیرند.

ویراستاری متن کتاب

متن کتاب، جان مایه آن است. اگر قسمت اصلی کتاب که همان متن است به صورت درست آرایش یابد، تاثیر آن دوچندان می شود. در واقع ویراستار، مهندس و نگارنده متن کتاب است و آن را آن گونه که شایسته باشد می آراید. ویرایش به بخش های مختلفی تقسیم می شود که بنابر نوع متن اهمیت هر کدام متفاوت است. انواع ویرایش را با توجه به تغییرات و اصلاحاتی که ویراستار در متن خام ایجاد می کند به ویرایش صوری (ظاهری، فنی) ، نگارشی (ادبی)، علمی (محتوایی) و جامع تقسیم می کنند.

ویرایش صوری

ویرایش صوری یا ظاهری یا فنی همان تغییراتی است که ویراستار در صورت یا ظاهر متن ایجاد می کند.
در نهایت ویرایش فنی سبب می شود تا متن خام به یک متن زیبا، اصولی و آرایش یافته تبدیل گردد تا مخاطب بتواند با آن ارتباط برقرار کند.

ویرایش نگارشی

ویرایش نگارشی یا ادبی، ویراستار توجه خود را به نگارش متن معطوف می سازد. یعنی ویراستار سعی می کند تا متن را با اصول ساختاری و اصولی دستور زبان (به جای رسم الخط در ویرایش فنی) مطابقت دهد. ویراستار باید توجه داشته باشد که ویرایش متن سبب فاصله گرفتن متن نهایی از متن اولیه نشود و سبک نویسنده حفظ گردد.
در نهایت متنی به دست خواهد آمد که با اصول نحوی زبان تطابق دارد. خواندن کتابی که ویرایش نگارشی خوبی داشته است به درک بیشتر خواننده کمک می کند و کج فهمی یا بد فهمی از متن را به حداقل می رساند.

ویرایش علمی
ویرایش علمی یا محتوایی توسط ویراستاری انجام می شود که به محتوای متن کتاب تسلط بالایی داشته باشد. تخصص ویراستار در این بخش از ویرایش اهمیت بیشتری نسبت به سایر دارد. در این قسمت ویراستار متن را از نظر علمی کنترل می کند و اشتباهات علمی را اصلاح می نماید. در نهایت به خواننده کتاب کمک می کند که به محتوی علمی کتاب اعتماد بیشتری داشته باشد و خطاهای علمی به حداقل برسد.

ویرایش جامع
ممکن است یک ویراستار در همه بخش های ویراستار تسلط داشته باشد و یک جا همه قسمت های ویرایش را به صورت هم زمان انجام دهد. در این صورت عنوان می شود که ویرایش جامع صورت گرفته است.

هدف آن بود که خوانندگان عزیز با اصول کلی ویرایش آشنا گردند. در مقاله های آتی اصول جزئی تری از انواع ویرایش را عنوان می کنیم.

ویرایش متن کتاب
در این مقاله ضمن تکمیل متون قبلی در راستای معرفی و شرح مراحل چاپ کتاب، به توضیح و جزئیات بیشتر درباره ی ویرایش متن کتاب می پردازیم و عنوان می داریم که در هر ویرایش چه نکاتی باید رعایت شوند. ضمن آن در پایان نکات کلیدی و مهم را برای انتخاب یک ویراستار شایسته و توانا عنوان می کنیم.
نکات اصلی ویرایش:

الف) ویرایش فنی

تغییرات لازم الاجرا شامل موارد زیر است:
_ رعایت شیوه خط فارسی
_ پاراگراف بندی
_ اصلاح علائم نگارشی
_ مشخص کردن نقل قول ها و موارد تاکید شده در متن
_ آوردن ضبط لاتینی نام ها یا معادل فرهنگی اصطلاحات فنی
_ کنترل شماره گذاری جداول، نمودار ها، تصاویر و شکل ها و تعیین محل دقیق آن ها در متن
_ کنترل فهرست مطالب
_ کنترل و اعمال واژه نامه

ب) ویرایش ادبی

_ اصلاح جمله بندی متن به لحاظ دستوری
_ اصلاح واژه ها، عبارت ها و جمله های متناقض، نارسا، نامفهوم و مبهم
_ یکدست کردن نثر متن و گزینش واژگان مناسب
_ پرهیز از درازنویسی
_ تلاش در جهت ساده نویسی (البته تا جایی که سبک کتاب تغییر نکند)
_ کنترل املای کلمات
_ اصلاح و یکدست کردن معادل ها، نام اشخاص، مکان ها و …
_ کنترل ضبط اعلام و ضبط لاتینی اسامی خارجی
_ مشخص و خوانا کردن فرمول ها، علائم ریاضی و …
_ پیشنهاد افزودن توضیح های ضروری
_ کنترل نشانی های ارجاع و نقل قول ها

ج) ویرایش علمی

_ اصلاح و تنظیم مباحث یا پیشنهاد تنظیم جدید آن ها
_ اصلاح اشکالات علمی (با هماهنگی مولف یا مترجم)
_ اضافه کردن پاورقی و توضیح های ضروری یا پیشنهاد آن ها
_ مقابله متن با اصل (در مورد کتاب های ویژه ی تصحیح متون کلاسیک)

همان گونه که پیش تر درباره ی اهمیت بسیار بالای ویرایش بحث شد، اهمیت و نقش ویراستار نیز کاملا روشن می باشد. بنابراین ناشران و نویسندگان عزیز برای انتخاب ویراستار باید معیارهایی را در نظر بگیرند که مهم ترین آنان به شرح زیر است:
_ تسلط به زبان مادری و حداقل تسلط به یک زبان خارجی
_ تسلط به جنبه های مرتبط با نشر و روند تولید ، پخش و فروش کتاب
_ آشنایی کافی با فضا، محیط، مکان، مواد و مصالح، ابزار ها و راه و روش های تولید آثار
_ امانتداری، رازداری و قابلیت اتکا و اطمینان
_ قدرت تصمیم گیری و اعمال تصمیم در روند کار